معرفی کامل اختلال وسواس فکری و عملی(OCD)
اختلال وسواس فکری-عملی نوعی اختلال اضطرابی است که در آن فرد دچار افکار یا احساسات مزاحم (وسواس فکری) و رفتارهای تکراری (اجبار) می‌شود. این افکار و رفتارها به قدری مخرب هستند که باعث اختلال در عملکرد روزمره افراد می‌شوند.
افکار وسواسی اغلب به صورت ترس‌های غیرمنطقی درمورد اتفاقی یا شک مداوم در مورد انجام ندادن کاری بروز می‌کنند. برای مثال فرد ممکن است نگران این باشد که دست‌هایش آلوده هستند و به همین دلیل مدام دست‌هایش را می‌شوید یا ممکن است نگران این باشد که درب خانه قفل نشده است و به همین دلیل مدام درب را بررسی کند و رفتارهای اجباری اغلب به عنوان تلاشی برای کاهش اضطراب ناشی از افکار وسواسی انجام می‌شوند.
اختلال وسواس فکری و عملی چیست؟
وسواس فکری-عملی یا OCD نوعی اختلال اضطرابی است که با افکار و رفتارهای تکراری مشخص می شود. افکار وسواسی تصاویر یا تمایلاتی هستند که به طور مداوم، مزاحم ذهن افراد مبتلا می‌شوند و رفتارهای وسواسی اعمالی هستند که فرد برای کاهش اضطراب ناشی از وسواس ها انجام می دهد.
وسواس ها می توانند در مورد هر چیزی باشند از قبیل آلودگی، خطر، ترتیب یا تقارن، یا خشونت و حتی روابط جنسی اما وسواس های عملی نیز می توانند بسیار متنوع باشند برای مثال شستن دست ها، چک کردن، تکرار کلمات یا عبارات، یا مرتب کردن وسایل OCD می تواند به شدت بر زندگی فرد تأثیر بگذارد. افراد مبتلا به OCD ممکن است زمان زیادی را صرف وسواس ها و اجبارها کنند که می توانند منجر به اضطراب، افسردگی و مشکلات در مدرسه، کار یا روابط شوند.
انواع اختلال وسواس فکری عملی چیست؟
اختلال وسواس فکری عملی به شکل‌های مختلفی بروز پیدا می‌کند؛ بنابراین، محتوای افکار وسواسی و رفتارهای اجباری در افراد می‌تواند متفاوت باشد. به طور مثال، برخی افراد، بیشتر با ترس از آلودگی و شست‌وشوی مکرر درگیرند و در برخی دیگر وسواس‌های مربوط به تقارن، مسائل مذهبی یا افکار جنسی دیده می‌شود. در ادامه، رایج‌ترین الگوهای وسواس فکری عملی را بررسی خواهیم کرد.
| نوع وسواس فکری عملی | ویژگی اصلی | نمونه افکار یا رفتارهای وسواسی |
| وسواس شست‌وشو و آلودگی | ترس شدید از آلودگی، میکروب و بیماری | شست‌وشوی مکرر دست‌ها، حمام طولانی، ضدعفونی افراطی و اجتناب از تماس |
| وسواس فکری جنسی | افکار و تصاویر جنسی ناخواسته و مزاحم | نگرانی از انجام رفتارهای ناخواسته یا مغایر با ارزش‌های فرد و اجتناب از موقعیت‌های خاص |
| وسواس فکری تقارن و نظم | نیاز شدید به نظم، توازن و احساس «درست بودن» | مرتب کردن مکرر وسایل، تکرار حرکات یا گفتن دوباره جمله‌ها |
| وسواس فکری دینی و مذهبی | نگرانی افراطی درباره گناه، اخلاق و درست یا غلط بودن اعمال | تکرار دعا و ذکر، مرور مداوم اعمال گذشته و اطمینان‌خواهی |
| وسواس در کودکان | بروز OCD با الگوهایی متناسب با سن کودک | شست‌وشوی مکرر، چک کردن، تکرار سؤال، ترس از آلودگی و رفتارهای تکراری |
وسواس شست و شو و آلودگی
وسواس آلودگی یکی از شایع‌ترین انواع وسواس فکری عملی بوده که به معنای ترس شدید و مداوم از آلودگی، میکروب و بیماری است. افرادی که این نوع اختلال وسواس را دارند، به‌صورت مکرر به شست‌وشوی دست‌ها و بدن، حمام کردن طولانی، ضدعفونی افراطی وسایل و محیط می‌پردازند. در برخی موارد، این افراد به‌صورت افراطی از تماس با افراد یا اشیاء خودداری می‌کنند.
وسواس فکری جنسی
این نوع اختلال OCD با افکار، تصاویر یا نگرانی‌های جنسی ناخواسته و مزاحم همراه است. افراد مبتلا به این نوع اختلال، ممکن است از انجام ناخواسته رفتارهای غیراخلاقی یا مغایر با ارزش‌های خود بترسند. حتی در برخی موارد، این اشخاص برای کاهش اضطراب از موقعیت‌های خاص دوری می‌کنند یا از دیگران اطمینان می‌گیرند.
وسواس فکری تقارن
وسواس فکری تقارن مرتبط با نیاز شدید به توازن، مرتب بودن و احساس درست بودن است. افراد مبتلا به این اختلال همواره سعی دارند وسایل را به شکل خاصی بچینند یا حرکتی را تکرار کنند و یا جمله‌ای را دوباره بگویند تا احساس کامل بودن داشته باشند. علت این افکار و رفتارها معمولاً اضطراب یا احساس ناتمامی است.
وسواس فکری دینی و مذهبی
وسواس مذهبی (Scrupulosity) یکی از الگوهای رفتاری است که ممکن است در OCD دیده شود. افراد مبتلا به این اختلال، به طور مداوم درباره گناه، درست یا غلط بودن اعمال، نیت خود یا اهانت به باورهای مذهبی نگران هستند. در چنین مواردی، فرد ممکن است برای کاهش اضطراب، دعا و ذکر را به‌صورت مکرر تکرار کرده و یا اعمال گذشته را بارها مرور کند.
اختلال وسواس در کودکان
اختلال وسواس فکری عملی در کودکان ممکن است با رویکردهای مختلفی مثل شست‌وشوی مکرر، چک‌کردن، تکرار سؤال، ترس از آلودگی، نیاز به تقارن یا انجام رفتارهای تکراری، خودش را نشان دهد. همانطور که می‌دانید، عمدتاً کودک نمی‌تواند علت این رفتارها را توضیح دهد. این علائم می‌تواند در سنین مختلف شروع شود و برای کودکان معمولاً از اواخر کودکی یا اوایل نوجوانی آشکار می‌شوند. اختلال OCD حتی ممکن است روی عملکرد تحصیلی، اجتماعی و خانوادگی کودکان تأثیر بگذارد.
علائم اختلال وسواس فکری
اختلال وسواس فکری یک اختلال اضطرابی است که با افکار و رفتارهای تکراری ظاهر می شود. افراد مبتلا به این اختلال اغلب برای از بین بردن یا کنترل وسواس‌های خود تلاش می‌کنند که در ادامه به علائم وسواس فکری می‌پردازیم.
ویژگی های افراد دارای اختلال وسواس فکری و عملی
در این قسمت به ویژه‌گی های افراد مبتلا به OCD می‌پردازیم. وسواس فکری و وسواس عملی هر کدام ویژه‌گی های مخصوصی دارند. وسواس فکری شامل افکار (مثل آلودگی) تصورات (صحنه‌های خشونت آمیز و ترسناک) یا امیال (آسیب رساندن به افراد دیگر) تکراری و مدام هستند. افراد مبتلا به وسواس فکری هیچ اراده‌ای بر روی افکار خود ندارند و آنها از این موضوع لذت نمی‌برند. فرد سعی می‌کنند این افکار را نادیده بگیرد یا متوقف کند به عنوان مثال فرد به افکاری که باعث ناراحتی و نگرانی او می‌شود توجهی نمی‌کنند اما تلاش او بی‌فایده است.
وسواس عملی شامل رفتارها (مثل شستن دست ها، بررسی کردن) یا افکار تکراری (شمردن، تکرارکردم کلمات به صورت آهسته) هستند که فرد احساس می‌کند اگر این کارها را انجام ندهد زندگی خود دچار اختلال می‌شود و نسبت به انجام دادن آن مسئول است. اغلب افراد مبتلا به (OCD) هم وسواس فکری و هم وسواس عملی دارند که وسواس عملی معمولا در پاسخ به وسواس فکری صورت می‌گیرند.
برای مثال وقتی فرد مبتلا احساس می‌کند که دست هایش آلوده است شروع به شستن دست های خود می‌کند تا زمانی که حس کند دست‌هایش پاکیزه اند. هدف این کار این است که ناراحتی هایی که توسط وسواس فکری بوجود می‌آیند را کاهش دهد. با این حال وسواس عملی اینگونه نیست این وسواس به صورت واقع بینانه و با رضایت فرد انجام می‌شود برای مثال فرد روزانه 1 ساعت حمام می‌کند یا وسایل خود را به صورت دقیق روی میز خود می‌چیند که این کار سبب لذت او نمی‌شود با این حال آنها را انجام می‌دهد تا از حس ناراحتی و اضطراب خود رها شوند.
تشخیص اختلالات وسواس
اختلالات وسواس با سه روش کلی قابل تشخیص است که شامل تست وسواس ، مصاحبه با روانشناس و بررسی تاریخچه بیمار می باشد و در این بخش به صورت کامل توضیح داده شده است.
-
تست وسواس
تست وسواس به عنوان یک ابزار ابتدایی به متخصصان روانشناسی و پزشکان روانپزشکی کمک می‌کند تا در تشخیص احتمالی این اختلال روانی به کار گیرند.این تست به صورت پرسشنامه‌ای طراحی شده است و به افراد کمک می‌کند تا نشانه‌ها و علائم وسواس را در خودشان تشخیص دهند.
از افراد خواسته می‌شود به سوالات مختلف در مورد افکار، احساسات و عملکردهای خود پاسخ دهند. این پرسش‌ها معمولاً در مورد نوع و محتوای افکار وسواسی، تاثیر آنها بر زندگی روزمره، میزان اضطراب ایجاد شده توسط آنها، تعداد و جزئیات عمل‌های وسواسی و سایر موارد مشابه است.
-
مصاحبه با متخصص روانشناسی
یکی از روش‌های اصلی تشخیص وسواس مصاحبه با یک متخصص روانشناسی است. افرادی که شک دارند که ممکن است وسواس داشته باشند، می‌توانند به یک روانشناس مراجعه کنند تا تشخیص دقیق‌تری دریافت کنند در این روش متخصص با پرسش سوالاتی از فرد مبتلا به تشخیص علائم و شدت آن می‌پردازد.
-
بررسی تاریخچه بیماری
بررسی تاریخچه بیماری نیز یکی از مراحل تشخیص اختلال وسواس است. متخصص ممکن است از فرد سوالاتی در مورد تاریخچه علائم اختلال وسواس و نحوه تاثیر گذاری آن بپرسد تا شناخت کامل نسبت به نوع وسواس فرد پیدا کند. 
عوامل موثر بر بروز اختلال وسواس عملی و فکری
در این بخش می‌خواهیم مهم ترین عوامل موثر بر وسواس عملی و فکری را بیان کنیم. مهمترین عوامل عبارتند از:
عوامل ژنتیکی
برخی تحقیقات نشان داده‌اند که وسواس در خانواده‌ها به طور ژنتیکی انتقال می‌یابد به عبارتی اگر یکی از والدین یا فرزندان خانواده مبتلا به وسواس فکری و عملی یا شخصیت وسواسی باشد، احتمال اینکه دیگر افراد خانواده به این اختلال دچار شوند زیاد است.
عوامل عصبی و شیمیایی مغزی
نوروترانسمیترها مواد شیمیایی هستند که پیام‌ها را بین سلول‌های عصبی در مغز منتقل می‌کنند. اختلال در عملکرد نوروترانسمیترها می‌تواند منجر به بروز اختلالات روانی مانند وسواس شود. همچنین سروتونین یکی از مهمترین نوروترانسمیترهای مغز است که در تنظیم خلق و خو، اضطراب، و رفتار نقش دارد.
مطالعات نشان داده‌اند که افراد مبتلا به وسواس فکری و عملی دارای سطح سروتونین پایین‌تری در مغز هستند. این کاهش سطح سروتونین می‌تواند منجر به افزایش وسواس و اضطراب شود. علاوه بر سروتونین، سایر نوروترانسمیترها نیز در ایجاد وسواس نقش دارند. به عنوان مثال افراد مبتلا به OCD دارای سطح بالاتری از دوپامین و نوراپی نفرین در مغز هستند. دوپامین و نوراپی نفرین نوروترانسمیترهایی هستند که با انگیزه، توجه و اضطراب مرتبط هستند.
عوامل روانشناختی
علاوه بر عوامل ژنتیکی، عوامل روانشناختی نیز در ایجاد وسواس فکری و عملی نقش دارند. عوامل روانشناختی مانند شخصیت و نگرش فرد به زندگی ممکن است در تشدید وسواس تأثیر داشته باشند. افرادی که دقت زیاد دارند ممکن است نسبت به افراد دیگر بیشتر در خطر ابتلا به اختلال وسواس فکری و عملی باشند. برای مثال فردی که وسواس به آلودگی دارد ممکن است باور داشته باشد که اگر دست‌هایش را به طور کامل شست‌وشو ندهد به دیگران آسیب می‌رساند. این باور می‌تواند منجر به بروز افکار وسواسی در مورد آلودگی و رفتارهای اجباری مانند شستن مکرر دست‌ها شود. همچنین این افراد تمایل دارند افکار و احساسات خود را کنترل کنند.
عوامل محیطی
رویدادها و تجربیات محیطی نیز می‌توانند بر وسواس تأثیر بگذارند. مثلاً تجربه یک عارضه ناگوار یا تجربیات بد در دوران کودکی می‌تواند در شکل‌گیری وسواس نقش داشته باشد برای مثال تجربه‌های تلخ مثل از دست دادن والدین، بی محلی و کم توجهی والدین نسبت به فرزند خود می‌تواند خطر ابتلا به این اختلال را تشدید کند.
همچنین ممکن است برخی کودکان و نوجوانان از رفتارهای وسواسی در خانواده یا اطرافیان خود مشاهده می‌کنند تقلید کنند و دچار این مشکل بشوند و مشکلات روانی و عاطفی نیز مانند افسردگی، اضطراب عمومی و اختلالات شخصیت نیز ممکن است وسواس را تشدید کنند.
ترکیبی از این عوامل ممکن است در ایجاد و تشدید وسواس نقش داشته باشند. اغلب وسواس به عنوان نتیجه تعامل پیچیده‌ای از عوامل ژنتیکی، عصبی، روانشناختی و محیطی درک می‌شود. در تشخیص و درمان وسواس، توجه به تمامی این عوامل و تعامل بین آنها ضروری است.
کمبود سروتونین و وسواس
سروتونین یکی از انتقال‌دهنده‌های عصبی مهم مغز است. شواهد پژوهشی در سروتونین و وسواس فکری نشان می‌دهند که سیستم سروتونرژیک در پاتوفیزیولوژی OCD نقش دارد؛ اما رابطه میان سروتونین و این اختلال پیچیده‌تر از فرضیه ساده «کمبود سروتونین» است. بر اساس اطلاعات به دست آمده، کاهش مستقیم سطح سروتونین در افراد مبتلا قطعی نیست و ممکن است بروز علائم اختلال وسواس OCD ناشی از عملکرد مدارهای مغزی و چندین ناقل عصبی باشد.
درمان اختلال وسواس فکری و عملی
تشخیص به موقع علائم اختلال وسواس فکری و عملی و مراجعه به یک مختصص باعث بهبود و درمان فرد مبتلا می‌شود. خوشبختانه روش های بسیاری برای درمان اختلال وسواس فکری و عملی وجود دارد شما با تشخیص به موقع این اختلال به راحتی می‌توانید این اختلال را مهار کنید. در این بخش مهمترین و اثرگذارترین شیوه های درمان را توضیح می‌دهیم.
1. مشاوره رفتاری-شناختی(CBT)
روان درمانی می تواند یک درمان موثر برای بزرگسالان و کودکان مبتلا به OCD باشد. تحقیقات نشان می‌دهد که انواع خاصی از روان درمانی از جمله درمان شناختی رفتاری و سایر درمان های مرتبط می‌توانند به اندازه دارو برای افراد مبتلا موثر باشند. روان درمانی برای افرادی که وسواس اجباری شدید دارند به صورت ترکیبی استفاده می‌شود.
CBT یکی از روش‌های درمان وسواس است. این روش کمک می‌کند افراد الگوهای تفکری نادرست و رفتارهای وسواسی را تشخیص دهند و یاد بگیرند چگونه آنها را تغییر دهند. در جریان جلسات CBT تکنیک‌های مانند تفکر انتقادی، تغییر تفکرات منفی به مثبت، تمرین‌های تعاملی و مهارت‌های مدیریت اضطراب آموزش داده می‌شوند.
2. درمان پیشگیری از مواجهه و پاسخ (ERP)
ERP یکی موثرترین روش‌های درمان برای وسواس فکری-عملی می‌باشد. در روش ERP فرد را در معرض موقعیت‌هایی قرار می‌دهند که باعث احساس وسواس و نگرانی فرد می‌شود، همچنین فرد اجازه ندارد رفتار اجباری خود را دوباره انجام دهد. به عنوان مثال فردی که وسواس آلودگی دارد ممکن است از دست زدن به اشیاء کثیف اجتناب کند. با روش ERP، این فرد به تدریج در معرض اشیاء کثیف تر قرار می گیرد، بدون اینکه اجازه داشته باشد تا دستان خود را بشوید.
ERP در ابتدا ممکن است باعث اضطراب شود زیرا فرد یاد می گیرد که با احساسات ناخوشایند ناشی از وسواس خود کنار بیاید. با ادامه درمان ERP اکثر افراد کاهش قابل توجهی در رفتارهای اجباری خود را تجربه می کنند و این یک شاخصه مهم در درمان اختلال وسواس فکری و عملی است.
3. دارو درمانی
داروها به عنوان یکی از روش‌های اصلی درمان اختلال وسواس اجباری به کار می‌روند. این داروها می‌توانند به کاهش شدت وسواس‌ها و اعمال اجباری کمک کنند. این داروها معمولاً شامل مهارکننده‌های بازجذب سروتونین (SSRI) و داروهای ضدافسردگی می شود.
نکته مهمی که باید در مصرف دارو رعایت کنید این است که باید مصرف آن تحت نظر یک پزشک متخصص باشد و پزشک با ارزیابی دقیق و شدت اختلال وسواس فکری وعملی بسته به نیاز فرد دارو تجویز می‌کند. همچنین فرد مبتلا باید در جریان باشد که اثرات دارو می‌تواند تا هفته ها طول بکشد و خوردن بیش ازحد داروها به بهبودی فرد بیمار کمک نمی‌کند. رایج ترین داروها برای درمان وسواس فکری و عملی عبارتند از:
مهارکننده‌های بازجذب سروتونین (SSRI)
مهارکننده‌های بازجذب سروتونین داروهایی هستند که به جلوگیری از بازجذب سروتونین در مغز کمک می‌کنند. این داروها می‌توانند سطح سروتونین را افزایش دهند. مهارکننده‌های بازجذب سروتونین به دو دسته اصلی SSRIs و SNRIs تقسیم می‌شود. سروتونین یک ماده شیمیایی مغزی است که نقش مهمی در انتقال پیام‌های عصبی دارد. افزایش سطح سروتونین می‌تواند به بهبود علائم اختلال وسواس کمک کند.
داروهای ضدافسردگی
همچنین مصرف داروهای ضدافسردگی می‌توانند در درمان OCD مؤثر باشند. این داروها به تعادل مغزی کمک می‌کنند که علائم وسواس را کاهش دهند. این داروها شامل دو نوع کلومیپرامین و آناپرامین می‌شوند. درمان اختلال وسواس اجباری یک فرآیند چندگانه است و داروها تنها یکی از ابزارهای درمانی آن هستند.
همکاری با پزشک و مشاور روانشناس می‌تواند به تعیین بهترین روش درمانی برای شما کمک کند. اگر داروها با دقت و تحت نظر متخصص مصرف شوند، می‌توانند به بهبود وضعیت افراد مبتلا به OCD کمک کند.
4. تحریک غیرمستقیم مغز (TMS)
تحریک مغناطیسی مغز (TMS) یک روش درمانی غیردارویی است که از میدان های مغناطیسی برای تحریک سلول های عصبی در مغز استفاده می کند. TMS می تواند برای درمان طیف گسترده ای از شرایط از جمله اختلال وسواس فکری و عملی (OCD) استفاده شود.
در درمان OCD با TMS به این روش انجام می‌شود که یک دستگاه TMS روی سر بیمار قرار می گیرد و آن دستگاه یک میدان مغناطیسی تولید می کند که از طریق جمجمه به مغز می رسد. این میدان مغناطیسی باعث ایجاد جریان الکتریکی در سلول های عصبی می شود این روش معمولاً طی 20 جلسه درمانی انجام می شود که به صورت مکرر و در طول یک دوره زمانی انجام می شود.
مطالعات نشان داده اند که TMS می تواند به کاهش علائم OCD کمک کند. طی تحقیقات سال 2019 مشخص شد که TMS در 60٪ از افراد مبتلا به OCD موثر بوده است. این تحقیقات نشان داد که TMS می تواند به کاهش افکار وسواسی و رفتارهای اجباری کمک کند.
5. مداخلات خانواده
خانواده افراد مبتلا به وسواس نقش مهمی در پشتیبانی از آنها دارند. افراد با وسواس معمولاً نیاز به حمایت و درک خانواده دارند. اعضای خانواده می‌توانند با شناخت بهتر از وسواس و نقش آن در زندگی فرد مبتلا را درک کنند. همچنین درمان وسواس در محیط خانوادگی بسیار اثر بخش است و باید به این موضوع توجه ویژه‌ای شود.
مداخلات و پشتیبانی خانواده و نحوه برخورد با علائم وسواس فرد مبتلا و حمایت از اومی‌تواند باعث بهبود وضعیت فرد مبتلا شود.
6. مدیریت استرس و اضطراب
آموزش مهارت‌های مدیریت استرس و اضطراب می‌تواند به افراد مبتلا کمک کند تا با وسواس خود بهتر مقابله کنند تا آن را کاهش دهند. در هر صورت، انتخاب روش درمانی مناسب بر اساس شدت و نوع وسواس فرد می‌تواند توسط پزشک یا متخصص روانشناس تعیین شود. همچنین درمان‌های ترکیبی و جمعی نیز ممکن است در موارد خاص مورد استفاده قرار گیرند.
نتیجه گیری
اختلال وسواس فکری و عملی (OCD) یک اختلال اضطرابی جدی است که با وسواس‌ها (افکار مزاحم) و اجبارها (عملیات تکراری) همراه است و می‌تواند زندگی روزمره فرد به صورت جدی تحت تأثیر قرار دهد. درمان OCD اغلب به صورت ترکیبی از مشاوره رفتاری-شناختی (CBT)، داروهای تعدیل سروتونین (SSRI)، تحریک غیرمستقیم مغز (TMS)، مدیریت استرس و اضطراب و مداخلات خانواده درمانی انجام می‌شود.
همچنین عوامل موثر در ایجاد اختلال وسواس شامل عوامل ژنتیکی، روانشناختی، محیطی و عوامل عصبی می‌باشند. درمان وسواس فکری و عملی معمولاً یک فرایند طولانی مدت است و باید به صورت منظم انجام شود تا موثر باشد. افراد مبتلا با پیروی از درمان می‌توانند علائم خود را کاهش دهند تا به زندگی عادی‌خود بازگردند.
