صفر تا صد اسکیزوفرنی و راه های درمان آن
آیا به این موضوع توجه کردهاید افرادی در جامعه وجود دارند که فکر میکنند که دیگران دارند آنها را تعقیب میکنند؟ آیا تاکنون فردی را مشاهده کردهاید که چیزی را ببیند یا صدایی بشنود که وجود ندارد؟ اگر این علائم را در اطرافیان خود مشاهده کردید باید گفت این موارد نشان دهنده اختلال اسکیزوفرنی است. این اختلال یکی از پیچیدهترین و تأثیرگذارترین اختلالات روانی است که به عنوان یک مسأله مهم در زمینهٔ سلامت روان شناخته میشود. اختلال اسکیزوفرنی تأثیر عمیقی بر زندگی افراد مبتلا و همچنین خانواده این عزیزان میگذارد.
اسکیزوفرنی با وجود پیچیدگیهای فراوان در تشخیص و درمان، به عنوان یکی از مسائل مهم است که نیازمند تحقیقات بیشتری در زمینه علم روانشناسی میباشد. ما در این مقاله از نورسین اختلال اسکیزوفرنی را به صورت جامع مرد بررسی قراردادهایم. همجنین علائم و عوامل موثر در بروز این اختلال و بهترین روشهای درمانی را به زبان ساده بیان کردیم پس تا انتهای این مقاله همراه ما باشید.
اختلال اسکیزوفرنی چیست؟
اختلال اسکیزوفرنی یا روان گسیختگی یک بیماری روانی جدی است که بر نحوه تفکر، احساس و رفتار فرد تأثیر می گذارد که این وضعیت میتواند به مشکلات جسمی و روانی منجر شود. افراد مبتلا به اسکیزوفرنی معمولا در مورد اتفاقاتی عجیب و غریب صحبت میکنند که وجود خارجی ندارند و همیشه احساس میکنند که دیگران دارند آنها را دنبال میکنند.
اکثر مردم فکر میکنند اختلال اسکیزوفرنی یک اختلال شخصیت است. در رابطه با این موضوع باید گفت که این یک تصور نادرست است. اختلال اسکیزفرنی یک نوع جنون است که در آن فرد نمیتواند تفاوت واقعیت و تخیل را متوجه شود پس دست به انجام کارهای غیر عادی و ترسناک می زند که باعث می شود افراد نزدیک او بسیار وحشت زده بشوند. متاسفانه این اختلال قابل درمان نیست و تا آخرین لحظه عمر فرد مبتلا همراه او است و فقط میتوانیم این اختلال را مدیریت کنیم.
علائم و نشانههای اختلال اسکیزوفرنی
اسکیزوفرنی یکی از اختلالات روانی پیچیده و مزمن است که بر فرد تأثیرات گستردهای میگذارد. این اختلال باعث تغییرات در افکار، احساسات و رفتار فرد میشود. علائم اختلال اسکیزوفرنی را میتوان به سه دسته اصلی علائم مثبت، علائم منفی و سایر علائم تقسیم کرد که در ادامه به این موضوع میپردازیم.
علائم مثبت
علائم مثبت اسکیزوفرنی شامل مواردی هستند که به طور عادی در افراد سالم دیده نمیشوند که عبارتند از:
- توهم: توهم شامل توهمات شنیداری، توهمات دیداری، توهمات تجسمی یا توهمات حسی میشود. مثلاً فرد ممکن است باور کند که چیزهای غیر واقعی را میبیند یا تجربه میکند در صورتی که این اتفاق نیفتاده باشد.
- هذیان: هذیان شامل باورهای غیر واقعی و غیرمنطقی است که فرد به آنها پایبند میشود. به عنوان مثال فرد احساس بزرگنمایی میکند، احساس تحت تعقیب بودن دارد، حس میکند دیگران به او حسادت میکنند و…
- اختلال تفکر: اختلال در تفکر شامل مشکلات فکری و سازماندهی افکار است. به عنوان مثال فرد بدون توجه به مخاطب به گفتگوی مداوم میپردازد و همچنین این افراد افکار پراکنده و غیرمنطقی دارند.
- افکار آزاردهنده: این علائم شامل افکار ناخواسته و ناکنترلی هستند که ممکن است بر فرد تأثیر بگذارند.
علائم منفی
علائم منفی اسکیزوفرنی شامل از دست دادن ویژگیها و تواناییهای عادی افراد میشود که عبارتند از:
- انزوا اجتماعی: افراد مبتلا به اسکیزوفرنی ممکن است تمایل کمتری به برقراری روابط اجتماعی داشته باشند.
- کاهش ابراز عواطف: افراد مبتلا به اسکیزوفرنی معمولاً مشکل در بیان احساسات و عواطف خود دارند.
- بی حالی: بی حالی ممکن است به شکل های مختلفی مانند کاهش انرژی و انگیزه برای انجام کارهای روزمره مشخص شود.
- اختلال در حافظه و توجه: افراد مبتلا به اسکیزوفرنی ممکن است دشواری در تمرکز و یادگیری داشته باشند.
- افت عملکرد اجتماعی: فرد مبتلا ممکن است در محیطهای اجتماعی مثل محل کار، مدرسه و در نزد خانواده عملکرد نادرستی داشته باشد.
- کاهش خودمراقبتی: این افراد ممکن است به بهداشت شخصی و مراقبت از خود کمتر اهمیت دهند.
سایر علائم اسکیزوفرنی: سایر علائم شامل رفتارهای تکراری و عجیب، اختلالات در خواب، اختلالات حرکتی و اختلالات گفتاری میشوند. این اختلال یک اختلال روانی پیچیده و تاثیرگذار است که نیاز به درمان تخصصی دارد. اگر کسی دراطراف شما به علائم اسکیزوفرنی مشکوک هست، بهترین کار این است که از یک روانپزشک حرفهای مشورت بگیرید.
انواع اختلال اسکیزوفرنی
انواع اختلال اسکیزوفرنی به صورت عمده به پنج زیرگروه تقسیم میشوند که هرکدام ویژگی و علائم خاص خود دارد. مهم ترین انواع اسکیزوفرنی عبارتند از:
اختلال اسکیزوفرنی پارانوئید (Paranoid Schizophrenia)
اسکیزوفرنی پارانوئید یکی از انوع اختلال اسکیزوفرنی است که با ویژگیها و علائم خاصی تشخیص داده میشوند. دراین نوع اسکیزوفرنی فرد احساس میکند که درحال تعقیب میباشد و نسبت به افراد دیگر مشکوک است و همیشه ذهنشان فرد مبتلا به اسکیزوفرنی پارانوئید درگیر این موضوع میباشد. در ادامه علائم و ویژگیهای اسکیزوفرنی پارانوئید را بررسی میکنیم.
علائم و ویژگیهای اسکیزوفرنی پارانوئید شامل موارد زیر است.
مشکوک : افراد مبتلا به اسکیزوفرنی پارانوئید معمولاً دچار پارانویا (وحشت از تعقیب) و نسبت به دیگران مشکوک هستند. آنها ممکن است احساس کنند که دیگران در حال نظارت بر زندگی یا افکار آنها هستند.
توهم شنیداری یا بینایی: شنیدن صداها یا دیدن مواردی که واقعی نیستند ممکن است در اسکیزوفرنی پارانوئید وجود داشته باشد.
حس تحت تعقیب: افراد ممکن است باور داشته باشند که دیگران به دنبال آنها هستند یا تلاش دارند که آنها را به طرز مخفیانه دنبال کنند.
انزواطلبی: افراد مبتلا به اسکیزوفرنی پارانوئید از شرکت کردن در فعالیت های اجتماعی و همنشینی با دیگران دوری میکند و آنها همیشه درگیر با افکار داخلی خود هستند.
فکرهای مسموم: این افراد ممکن است اندیشههای دلسرد و ترسناک در مورد خود یا دیگران داشته باشند که میتواند در عملکرد روزمره و همچنین در روابط آنها آسیب بزند.
اختلال اسکیزوفرنی ناهنجار (Disorganized Schizophrenia):
این نوع اسکیزوفرنی معمولاً با تفکرات و رفتارهای نامنظم و غیرمنطقی مشخص میشود و معمولا این افراد رفتارهای عجیبی دارند. در ادامه علائم و ویژگیهای اسکیزوفرنی ناهنجار را بررسی میکنیم.
علائم و ویژگیهای اسکیزوفرنی ناهنجار شامل موارد زیر است.
تفکرات و گفتار نامنظم: افراد مبتلا به اسکیزوفرنی ناهنجار معمولاً تفکرات و گفتار نامنظم و غیرمنطقی دارند. آنها ممکن است از یک موضوع به موضوع دیگری بپرند یا افکارشان بیساختار باشد.
تفکرات و اعتقادات غیر عقلانی: این افراد ممکن است باورها و تفکرات غیر عقلانی داشته باشند که با واقعیت منطبق نیست. آنها ممکن است اعتقادات نادرست و عجیبی داشته باشند.
کنشهای نامنظم و ناپایدار: رفتارهای افراد مبتلا به اسکیزوفرنی ناهنجار، نامنظم و ناپایدار است. آنها ممکن است عملکردهای روزمره را به درستی انجام ندهند.
کلامهای بیمعنی: افراد ممکن است کلامهای بیمعنی و بدون منطق داشته باشند که برای دیگران نامفهوم است.
مشکلات در عملکرد اجتماعی و شغلی: اسکیزوفرنی ناهنجار ممکن است منجر به مشکلات در روابط اجتماعی و عملکرد شغلی شود، زیرا افراد دچار تفکرات نامنظم و رفتار ناپایدار هستند.
اختلال اسکیزوفرنی کاتاتونیک (Catatonic Schizophrenia):
افراد مبتلا به این نوع اسکیزوفرنی ممکن است دچار اختلالات حرکتی و حالتهای خاصی شوند. به عنوان مثال فرد ممکن است به طور ناگهانی دچار بیحرکتی شود و در سر جای خود بایستد یا از خود حرکات غیرعادی و تکراری نشان دهد.
علائم و ویژگی های اسکیزوفرنی کاتاتونیک عبارتند از:
حرکات غیرارادی: این افراد ممکن است از خود ژستهای عجیب یا حالتهای بدنی غیرطبیعی نشان دهند یا به طور ناگهانی بدون هیچ دلیل مشخصی شروع به خندیدن، گریه کردن و جیغ زدن کنند.
حرکات اجباری: این افراد به صورت ناخواسته از خود حرکات تکراری نشان میدهند که نمیتوانند آنها را کنترل کنند.
منفی گرایی: این افراد معمولا در برابر درخواستها یا دستورات دیگران مقاومت میکنند.
سستی: این افراد ممکن است نتوانند فعالیت روزمره و معمول خود را به درستی انجام دهند.
اختلال اسکیزوفرنی خلقی (Undifferentiated Schizophrenia):
در این نوع، علائم اسکیزوفرنی به گونهای هستند که نمیتوان آنها را به یکی از زیرگروههای دقیق دیگر اسکیزوفرنی تخصیص داد. علائم ممکن است متنوع باشند و نتوان در تعیین نوع خاصی از اسکیزوفرنی برای فرد تشخیص داد. با این حال علائم اسکیزوفرنی خلقی به اندازه کافی مانند اسکیزوفرنی پارانوئید یا اسکیزوفرنی کاتاتونیک، واضح نیستند.
علائم اسکیزوفرنی خلقی میتواند شامل موارد زیر باشد:
تفکر و رفتار: این افراد رفتار غیر عادی نامناسب دارند و همچنین در افکار خود حس میکنند توهم واقعی است.
تمرکز و توجه: این افراد معمولا در وظایف و شغل خود توجه و تمرکز ندارند.
قضاوت:فرد مبتلا به اسکیزوفرنی خلقی نمیتوانند موضوعی را به درست قضاوت کنند.
حل مسئله: این افراد توانایی حل مسائل خود را ندارند و دائما ذهنشان در حال پرش یک موضوع به موضوع دیگر است.
اختلال در روابط: افراد مبتلا به اسکیزوفرنی خلقی در روابط عاطفی و در روابط شغلی خود دچار مشکل جدی هستند زیرا ثبات شخصیتی ندارند.
علائم اسکیزوفرنی خلقی معمولاً در اواخر نوجوانی یا اوایل بزرگسالی شروع میشوند. این علائم معمولاً به تدریج بدتر میشوند و میتوانند بر توانایی فرد در زندگی عادی تأثیر بگذارند.
اختلال اسکیزوفرنی باقیمانده (Residual Schizophrenia):
این نوع اسکیزوفرنی به زمانی اشاره دارد که علائم مثبت اختلال اسکیزوفرنی کاهش یافته و تنها علائم منفی باقی مانده باشند. افراد ممکن است با علائم منفی مانند انزوا اجتماعی و کاهش ابراز عواطف مواجه شوند. علائم اختلال اسکیزوفرنی باقیمانده معمولاً پس از دورههای نسبتاً طولانی ایجاد میشوند.
علائم و نشانه های اسکیزوفرنی باقیمانده عبارتند از:
تمایل به حفظ و نگهداری فکرها: افراد با این اختلال ممکن است افکار و اندیشههای خود را به صورت مداوم حفظ کنند و ارتباطات اجتماعی خود را محدود کنند.
کاهش علاقه به فعالیتهای روزمره: انگیزه برای شرکت در فعالیتهای روزمره کاهش مییابد و افراد ممکن است از انجام وظایف روزانه خودداری کنند.
اندیشیدن پراکنده و سردرگمی در بیان افکار: افراد ممکن است دچار اندیشههای پراکنده شوند و نتوانند افکار و اندیشههای خود را به صورت منطقی و واضح بیان کنند.
کمبود انگیزه و انرژی: افراد ممکن است انگیزه کمتری به انجام وظایف داشته باشند و انرژی کمتری داشته باشند.
مشکلات در تعامل اجتماعی: ارتباطات اجتماعی دشوارتر میشود و افراد ممکن است مشکلاتی در تعامل با دیگران داشته باشند.
انزوای اجتماعی: افراد ممکن است به طور غیرمنتظره تحریک شده و از ارتباط با دیگران دوری کنند.
علل بروز اختلال اسکیزوفرنی
علل بروز اسکیزوفرنی به پیچیدگی بسیار زیادی دارند و هنوز به طور دقیق مشخص نشده است. این اختلال نتیجه ترکیبی از عوامل ژنتیکی، محیطی، و نوروشیمیایی است. در ادامه، به برخی از عوامل مهم که با اسکیزوفرنی در ارتباط هستند، اشاره میشود:
- عوامل ژنتیکی
یکی از عوامل اصلی در بروز اسکیزوفرنی، ژنتیک است. افرادی که تاریخچه خانوادگی از اسکیزوفرنی دارند، دارای خطر بالاتری برای بروز این اختلال هستند. اما اسکیزوفرنی به صورت ژنتیکی پیچیده است و چندین ژن مختلف ممکن است در بروز آن نقش داشته باشند.
- عوامل محیطی
محیط نیز نقش مهمی در بروز اسکیزوفرنی ایفا میکند. مثلاً تجربیات ناگوار در دوران کودکی میتوانند به عنوان عوامل محیطی مرتبط با اسکیزوفرنی در نظر گرفته شوند. استرسهای مداوم، مصرف مواد مخدر و الکل، اجتماعیسازی نادرست، و شرایط محیطی ناپایدار نیز ممکن است به بروز این اختلال کمک کنند.
- تغییرات نوروشیمیایی مغز
تغییرات در نوروترانسمیترها (مواد شیمیایی که اطلاعات عصبی را انتقال میدهند) میتوانند نقش مهمی در بروز اسکیزوفرنی داشته باشند. به عنوان مثال افزایش فعالیت دوپامین در مغز باعث میشود فرد شروع به توهم مرتبط با اسکیزوفرنی منجر میشود.
- مصرف مواد مخدر و الکل
مصرف مواد مخدر و الکل به طور معمول عوارض منفی بر روی سلامت روانی دارد و ممکن است بروز اسکیزوفرنی را تسریع کند یا شدت آن را افزایش دهد.
بروز اسکیزوفرنی میتواند نتیجه تعامل چندین عامل باشد که در این قسمت به آن اشاره شد.
تشخیص اختلال اسکیزوفرنی
تشخیص اختلال اسکیزوفرنی نیاز به ارزیابی دقیق از طرف یک متخصص روانپزشکی دارد زیرا علائم این اختلال با دیگر اختلالات روانی بسیار مشابه است. این ارزیابی شامل مصاحبه با فرد مبتلا به همراه بررسی سوابق پزشکی، تاریخچه خانوادگی و مشاهدات جسمی و رفتاری میشود. در ادامه مهم ترین مراحل تشخیص اسکیزوفرنی را توضیح میدهیم.
مصاحبه کلینیکی
در این مرحله روانپزشک با فرد مبتلا به اختلال اسکیزوفرنی مصاحبه میکند تا جزئیاتی از علائم و تجربیاتش را بررسی کند. این مصاحبه شامل سوالات در مورد توهمات، هذیان، اختلال در تفکر و اختلال در احساسات میشود.
بررسی سوابق پزشکی
روانپزشک ممکن است سوابق پزشکی فرد مبتلا را برای اطمینان از اینکه شخص به اختلالات دیگری مانند بیماریهای مغزی یا اختلالات روانی مبتلا نباشد بررسی کند. زیرا اختلال اسکیزوفرنی علائم مشابهی با اختلالات دیگر دارد.
تستها و ارزیابیهای جسمی
معمولاً پزشک از شخص مبتلا ارزیابیهای جسمی و تستهای خونی میگیرد تا اگر به دیگر اختلالات مبتلا بود مشخص شود.
مشاهدات رفتاری
روانپزشک به بررسی رفتارهای فرد مبتلا میپردازد تا نشانههایی از تغییرات در رفتار یا واکنشهای عجیب و غریب به محیط را تشخیص دهد.
اطلاعات خانوادگی
تاریخچه خانوادگی از اهمیت بالایی در تشخیص اختلال اسکیزوفرنی برخوردار است. اگر در خانوادهای شخصی با اختلال وجود داشته باشد به احتمال زیاد دیگر اعضای خانواده هم دچار این اختلال میشوند.
تشخیص افتراقی اسکیزوفرنی
تشخیص افتراقی به معنای تشخیص اسکیزوفرنی از سایر اختلالات روانی است که علائم مشابهی دارند که در ادامه برخی از اختلالات روانی که ممکن است با اسکیزوفرنی اشتباه گرفته شوند اشاره میشود.
- اختلالات روانی: مانند افسردگی و اختلال دوقطبی افراد مبتلا به اختلالات خلقی ممکن است دچار توهم و هذیان شوند اما این علائم معمولاً در پاسخ به تغییرات خلقی رخ می دهند.
- اختلالات عصبی: مانند زوال عقل و تومور مغزی این اختلالات می توانند باعث علائمی مانند توهم، هذیان و اختلال تفکر شوند.
- اختلالات شخصیتی: مانند اختلال شخصیت اسکیزوئید و اختلال شخصیت اسکیزوتایپال افراد مبتلا به این اختلالات ممکن است رفتارهای غیرعادی و عجیبی داشته باشند که شبیه به علائم اسکیزوفرنی است.
- اختلالات روانی ناشی از مواد: مانند سوء مصرف مواد مخدر و الکل که می تواند باعث علائمی مانند توهم، هذیان و اختلال تفکر شود.
برای تشخیص افتراقی اسکیزوفرنی پزشک باید تاریخچه پزشکی و روانی فرد را به دقت بررسی کند و همچنین از فرد آزمایشات فیزیکی بگیرد.
درمان اختلال اسکیزوفرنی
درمان اختلال اسکیزوفرنی یک چالش پیچیده است و نیاز به ترکیبی از درمانهای دارویی و رواندرمانی دارد. درمانهای معمول برای اسکیزوفرنی شامل موارد زیر میشوند:
- دارو درمانی
1.آنتیپسیکوتیکها (آنتیفرانسیسیکها): این دسته از داروها معمولاً برای کاهش علائم مثبت اسکیزوفرنی مانند توهم، تفکرات نامعقول و تغییرات شناختی مورد استفاده قرار میگیرند. نمونههایی از آنتیپسیکوتیکها شامل هالوپریدول، ریسپریدون و کلوزاپین هستند.
2.آنتیدپرسانتها: برخی از بیماران اسکیزوفرنی علاوه بر علائم اسکیزوفرنی، علائم افسردگی هم دارند و پزشک برای بهبود وضعیت بیمار آنتیدپرسانتها تجویز میکند. این داروها ممکن است به بهبود وضعیت مزاجی و افکار بیمار کمک کنند.
3.دیگر داروها: برخی از داروها ممکن است برای کنترل علائم جانبی مانند حرکات غیرمعمولی (تکراری یا نامنظم) یا افزایش وزن مورد استفاده قرار گیرند که با نظر پزشک تجویز میشود.
تمام داروهای گفته شده در این بخش باید تحت نظر یک روان پزشک تجویز شود زیرا استفاده بیمورد و بدون تجویز پزشک منجر به بروز اختلالات دیگر میشود.
- رواندرمانی
رواندرمانی برای افراد مبتلا به اسکیزوفرنی کمک میکند تا علائم خود را کنترل کنند و همچنین باعث میشود تا عملکرد این افراد در اجتماعی و شغلی خود بهبود یابد. این درمان به تعامل اجتماعی، مهارتهای ارتباطی و مدیریت استرس میپردازد.
- آموزش مهارتهای زندگی: آموزش مهارتهای زندگی به افراد مبتلا به اسکیزوفرنی کمک میکند تا مستقلتر در مسائل روزمره عمل کنند. این مهارت ها شامل مهارت های اجتماعی، مهارتهای مدیریت زمان و مهارتهای اشتغالی میشود.
- پشتیبانی اجتماعی: حمایت خانواده و اجتماع از فرد مبتلا به اسکیزوفرنی بسیار مهم است. زیرا این افراد به حمایت از افراد معتمد و با درک و فهم نیاز دارند تا مشکلاتشان را با آنها درمیان بگذارند.
- پیگیری درمانی: مداومت درمان اختلال اسکیزوفرنی یک امر بسیار مهم است. زیرا بیماران نیاز دارند داروهای خود را به صورت منظم مصرف کنند و به مشاورههای روانشناختی خود پایبند باشند.
- الکتروشوک درمانی (ECT): یک روش درمانی برای بیمارانی که با اختلالات روانی شدید مثل اسکیزوفرنی، افسردگی شدید، یا اختلال دو قطبی مواجه هستند استفاده میشود. این درمان اغلب در مواردی که درمانهای دارویی و رواندرمانی موثر نباشند یا اینکه خطر جدی برای فرد وجود داشته باشد به عنوان یک راه حل مورد استفاده قرار میگیرد.
نکته مهم در رابطه با درمان اسکیزوفرنی این است که باید بیمار به صورت مداوم داروهایی که پزشک تجویز میکند را مصرف کند. همچنین پیگیری جلسات درمانی یکی از مهم ترین شاخص های درمانی است که خانواده و فرد بیمار باید به آن توجه کند.
