سندروم استکهلم چیست + تعریف جامع در (زنان، خانواده و روابط عاطفی)

سندروم استکهلم یکی از پدیده‌های روان‌شناختی است که در سال‌های اخیر توجه زیادی را به خود جلب کرده است. این مفهوم معمولاً زمانی مطرح می‌شود که رفتارهای فرد قربانی در یک رابطه یا موقعیت آسیب‌زا، با منطق یا انتظار عمومی سازگار نیست. شاید برای شما هم پیش آمده باشد که رفتار یک قربانی در رابطه‌ای آسیب‌زا برایتان قابل فهم نباشد.

اینکه چرا فرد که تحت فشار یا خشونت قرار دارد، همچنان از آزارگر خود دفاع می‌کند. شناخت علائم و علت‌های سندروم استکهلم به ما کمک می‌کند روابط ناسالم را بهتر تشخیص دهیم و راه‌های درمان و رهایی را بشناسیم. در این مقاله، به‌طور کامل بررسی می‌کنیم که سندروم استکهلم چیست، چرا رخ می‌دهد و چگونه می‌توان آن را درمان کرد.

سندروم استکهلم چیست؟ (Stockholm Syndrome)

سندرم استکهلم یا سندروم عاشق گروگانگیر شدن یک پدیده پیچیده روان‌شناختی است که طی آن فردِ قربانی، به‌جای تنفر از آزاردهنده یا گروگانگیر، به او احساس محبت، همدلی، اعتماد یا وابستگی عاطفی پیدا می‌کند. این واکنش برخلاف منطق و برخلاف واقعیت تهدیدآمیز شکل می‌گیرد و به‌طور ناخودآگاه نوعی مکانیسم بقا برای تحمل شرایط سخت است.

این پدیده فقط در گروگان‌گیری یا آدم‌ربایی دیده نمی‌شود؛ بلکه در روابط عاطفی سمی، روابط خانوادگی، محیط‌های کاری، روابط قدرت‌محور، خشونت خانگی، فرقه‌ها و حتی سیاست نیز مشاهده می‌شود. سندرم استکهلم یک اختلال رسمی در DSM-5 نیست، اما اثرات روانی آن بسیار واقعی است و با اختلالاتی مثل تروما، PTSD، افسردگی و وابستگی عاطفی هم‌پوشانی دارد.

تاریخچه سندروم استکهلم — ماجرای عجیب ۱۹۷۳

سندروم استکهلم از یک پرونده واقعی در سال ۱۹۷۳ در سوئد نام‌گذاری شد. در جریان سرقت یک بانک در شهر استکهلم:

چهار کارمند شش روز گروگان گرفته شدند؛
گروگانگیران تهدید می‌کردند اما گه‌گاهی رفتارهای غیرخشونت‌آمیز هم داشتند.
پس از آزادی، گروگان‌ها علیه سارقان شهادت ندادند؛
حتی برای کمک به آزادی آنها پول جمع کردند.
یکی از گروگان‌ها بعدها با یکی از سارقان ازدواج کرد.

نیلز بیژرو، جرم‌شناس، با دیدن این پیوند عجیب، اصطلاح Stockholm Syndrome را وارد ادبیات روان‌شناسی کرد.

چرا سندرم استکهلم رخ می‌دهد؟ (مکانیسم بقا)

پژوهشگران معتقدند این پدیده در اصل یک واکنش بقا است؛ زیرا مغز در شرایط تهدید دشمن را به «حامی بالقوه» تبدیل می‌کند تا شانس زنده ماندن افزایش یابد. مهم‌ترین دلایل:

1. وابستگی کامل قربانی به آزارگر: وقتی قربانی برای نیازهای اولیه (غذا، امنیت، زنده ماندن) به آزارگر وابسته می‌شود، مغز او را در نقش «حامی» می‌بیند.

2. مهربانی کوچک در دل خشونت: رفتارهای کوچک غیرخشونت‌آمیز (مثل غذا دادن یا عدم آزار برای مدتی)، توسط قربانی بزرگ‌نمایی شده و به‌عنوان عشق یا لطف تعبیر می‌شود.

3. انزوا و قطع ارتباط با دیگران: قربانی در نبود حمایت بیرونی، به‌اجبار پیوند عاطفی با آزارگر ایجاد می‌کند.

4. همذات‌پنداری ناخودآگاه برای زنده‌ماندن: این مکانیسم از نظر تکاملی ریشه دارد؛ در گذشته، همراهی با اسیرکننده شانس بقا را افزایش می‌داد.

سندروم استکهلم چه کسانی را درگیر می‌کند؟

چه کسانی در معرض سندروم استکهلم هستند؟

این پدیده فقط در گروگان‌گیری رخ نمی‌دهد. افراد زیر بیشتر در معرض خطر هستند:

قربانیان خشونت خانگی
افراد در روابط عاطفی سمی
کودکان در خانواده‌های بدرفتار
کارمندان در محیط‌های کاری مستبدانه
اعضای فرقه‌ها یا گروه‌های کنترل‌گر
زندانیان، گروگان‌ها و بازداشت‌شدگان
افراد در روابط والد–فرزندی ناسالم
زنان تحت فشار فرهنگی یا خانوادگی
شهروندان تحت حکومت‌های استبدادی

در همه این شرایط، احساس بی‌قدرتی، تهدید، انزوا و نیاز به بقا مشترک است.

نشانه ها و علائم سندروم استکهلم

تعریف سندروم استکهلم به ما کمک کرد تا ماهیت این اختلال را بهتر درک کنیم؛ اکنون می‌توانیم با مرور نشانه‌ها و علت سندروم استکلهم، تصویر کامل‌تری به دست آوریم.

احساسات مثبت نسبت به آزارگر

دلسوزی
محبت
اعتماد
توجیه رفتارهای آسیب‌زننده
حمایت از آزارگر مقابل دیگران

2. احساسات منفی نسبت به کسانی که کمک می‌کنند.

بی‌اعتمادی به پلیس، خانواده یا دوستان
مقاومت در برابر نجات
تصور اینکه «خانواده نمی‌فهمند» یا «پلیس خطرناک است»

3. انکار خشونت و تحریف واقعیت

کوچک جلوه دادن آسیب‌ها
مقصر دانستن خود
باورهای تحریف‌شده درباره عشق یا وفاداری

4. وابستگی شدید و ناتوانی از ترک رابطه

عدم توانایی تصمیم‌گیری
ترس از ترک رابطه
امید بی‌منطق به تغییر آزارگر

نشانه های سندرم استکهلم که پیش‌تر به آن اشاره کردیم، به‌طور کلی نشان‌دهنده تغییرات عاطفی و شناختی است که در شرایط فشار روانی شدید و سوءاستفاده طولانی‌مدت رخ می‌دهد. قربانیان اغلب دچار مشکلات روانی نظیر اضطراب، افسردگی و کمبود عزت نفس نیز می‌شوند.

معرفی انواع سندرم استکهلم

برای درک بهتر سندروم استکهلم و نحوه تأثیر آن بر رفتار قربانیان، در ادامه چند مثال واقعی و ملموس ارائه می‌کنیم تا این پدیده روانی به‌صورت شفاف‌تر قابل مشاهده و فهم باشد.

نوع سندروم استکهلم	ویژگی اصلی	محیط بروز	رفتار قربانی	نشانه‌های اختصاصی
سندروم استکهلم در روابط عاطفی	وابستگی به شریک آزارگر	رابطه عاشقانه سمی و کنترل‌گر	توجیه رفتارهای بد و ناتوانی در جدایی	عشق بیمارگونه، امید واهی به تغییر، خودسرزنشی
سندروم استکهلم خانوادگی	پیوند عاطفی با عضو خانواده آزارگر	خشونت خانگی، روابط والد–فرزند ناسالم	جلب رضایت آزارگر و انکار سوءاستفاده	دلبستگی ناایمن، ترس دائمی، مرزهای مخدوش
سندروم استکهلم در کودکان	وفاداری به والد آزارگر به‌عنوان بقا	خانواده‌های پرتنش و آسیب‌زا	دفاع از والد و وابستگی شدید	سردرگمی بین عشق و ترس، الگوهای ناسالم در آینده
سندروم استکهلم زنان	وابستگی عاطفی تحت فشار فرهنگی	روابط زناشویی یا عاطفی پرخشونت	توجیه خشونت و ترس از ترک رابطه	باورهای کلیشه‌ای، احساس گناه، شرم اجتماعی
سندروم استکهلم سازمانی	وفاداری ناسالم به مدیر یا شرکت	محیط کاری سمی و مستبدانه	دفاع از کارفرما و ماندن در محیط مضر	فرسودگی شغلی، کاهش اعتمادبه‌نفس، توجیه ظلم کاری
سندروم استکهلم سیاسی	همدلی با نظام یا رهبر سرکوبگر	ساختارهای استبدادی و محدودکننده	دفاع از سیاست‌های آسیب‌زننده	توجیه ظلم، پذیرش محدودیت، وابستگی ایدئولوژیک
سندروم استکهلم در فرقه‌ها و گروه‌ها	پیوند با رهبر کنترل‌گر	گروه‌های بسته و فرقه‌های ایدئولوژیک	اطاعت کامل و بی‌اعتمادی به دنیای بیرون	شست‌وشوی مغزی، قطع ارتباط با خانواده، وابستگی معنوی شدید

سندروم استکهلم در زنان

به دلیل فشارهای فرهنگی، کلیشه‌های جنسیتی و ضعف حمایت اجتماعی، سندروم استکهلم در زنان شایع‌تر است. زنان ممکن است خشونت را تحمل یا توجیه کنند، احساس گناه داشته باشند یا فکر کنند «باید رابطه را حفظ کنند». این تصویر غلط از نقش زن در رابطه باعث ایجاد وابستگی عاطفی بیمارگونه می‌شود.

سندروم استکهلم در خانواده

مثالی از سندوم استکهلم در روابط خانوادگی زمانی رخ می‌دهد که فرد قصد دارد تصمیمی مهم اتخاذ کند که می‌تواند زندگی‌اش را بهبود بخشد، اما اعضای خانواده با آن مخالفت می‌کنند. به دلیل احترام و وابستگی روانی به خانواده، فرد تصمیم خود را تغییر می‌دهد، حتی با اینکه آگاه است انجام آن کار به نفع او خواهد بود.

این روند باعث وابستگی ناسالم، از بین رفتن مرزهای شخصی و کاهش اعتمادبه‌نفس می‌شود. این پدیده با مفاهیمی مانند «دلبستگی ناایمن» و «باند تروما» مرتبط است.

سندرم استکهلم در کودکان

کودکان به دلیل ناتوانی در ترک محیط آسیب‌زا، برای بقا به همان فردی وابسته می‌شوند که عامل درد و ترس آن‌هاست. این وابستگی ناشی از عشق نیست، بلکه واکنش اضطرابی و بقایی است. چنین تجربه‌هایی می‌تواند زمینه‌ساز اختلالات عاطفی، مشکلات شخصیتی و الگوهای ناسالم در بزرگسالی شود.

ویژگیهای مرتبط با اختلال دوقطبی در کودکان یا ویژگیهای شخصیتی ناپایدار عاطفی و شخصیت مرزی در بسیاری از موارد، ناشی از رابطه منفی با پدر است.

سندرم استکهلم در روابط زناشویی و عاطفی

در روابط عاطفی سمی، قربانی به‌جای ترک رابطه، به فرد آزارگر وابسته می‌شود و رفتارهای آسیب‌زننده او را نشانه «عشق» تعبیر می‌کند. این وابستگی منجر به توجیه خشونت، دفاع از شریک کنترل‌گر و ناتوانی در جدایی می‌شود. این چرخه شبیه «عشق بیمارگونه» است و خروج از آن نیازمند آگاهی، حمایت و درمان است.

پیشنهادی: معرفی و درمان انواع مازوخیسم

سندروم استکهلم سازمانی (کاری)

در سندروم استکهلم سازمانی، کارمندان در محیط‌های کاری سمی و مدیریتی مستبد، به‌جای ترک سازمان یا اعتراض، به مدیران خود وابستگی روانی پیدا می‌کنند. آن‌ها رفتارهای ناعادلانه را توجیه کرده، از تصمیمات اشتباه دفاع می‌کنند و به مرور دچار فرسودگی شغلی و کاهش ارزشمندی می‌شوند. برای جلوگیری از این وضعیت، لازم است کارمند مرزهای خود را حفظ کرده، درباره رفتارهای نادرست گفتگو کند و در صورت لزوم محیط کار را ترک کند.

سندروم استکهلم در سیاست

در سطح سیاسی، افراد یا گروه‌هایی که تحت سرکوب یا فشار قرار می‌گیرند، ممکن است نسبت به رهبران خود احساس وفاداری پیدا کنند و از آن‌ها دفاع کنند—even اگر در حال آسیب‌دیدن باشند. این واکنش شبیه همان الگویی است که در گروگان‌گیری رخ می‌دهد: همدلی با فردی که قدرت و کنترل را در دست دارد.

مقایسه عشق سالم vs عشق بیمارگونه

ویژگی	عشق سالم	عشق بیمارگونه / استکهلمی
نوع وابستگی	وابستگی متعادل و سالم	وابستگی شدید، ترس‌محور و نجات‌محور
احساس امنیت	امنیت، آرامش و ثبات	امنیت شرطی و وابسته به رضایت آزارگر
مرزهای شخصی	حفظ و احترام متقابل	از بین رفتن مرزها، کنترل شدید
آزادی انتخاب	حق تصمیم‌گیری مستقل	احساس بی‌قدرتی و ناتوانی در انتخاب
نحوه حل تعارض	گفتگو و احترام	تهدید، خشونت، دستکاری عاطفی
تأثیر بر سلامت روان	رشد فردی و افزایش اعتمادبه‌نفس	اضطراب، افسردگی، کاهش عزت‌نفس
ترک رابطه	در صورت ناسالم شدن قابل پایان است	ترس از ترک، احساس «نمی‌توانم بروم»

درمان انواع سندروم استکهلم در نورسین

مرکز روانشناسی نورسین، همراه همیشگی شما در مسیر عبور از چالش‌هایی مانند بحران هویت در نوجوانی و مسائل روانی دیگر است. اگر در این دوران حساس احساس سردرگمی یا فشارهای روحی شما را از آرامش دور کرده، ما اینجاییم تا به شما کمک کنیم. تیم متخصص نورسین با استفاده از روش‌های پیشرفته روانشناسی و مشاوره‌های تخصصی، نه‌تنها برای درمان بلکه برای ساختن آینده‌ای روشن‌تر و متعادل‌تر در کنار شما خواهد بود. در نورسین، شما تنها یک مراجعه‌کننده نیستید؛ بلکه هم‌سفری هستید که با هم به سوی آرامش، رشد و دستیابی به زندگی‌ای شادتر و پرمعنا گام برمی‌داریم.

شیوع سندروم استکهلم

بررسی‌ها نشان می‌دهد که سندروم استکهلم زنان پدیده‌ای رایج‌تر از شکل مشابه آن در مردان است؛ موضوعی که ریشه در عوامل فرهنگی، روانی و اجتماعی پیچیده دارد. بسیاری از متخصصان معتقدند تفاوت‌های روانشناختی، از جمله گرایش بیشتر زنان به همدلی و برقراری پیوندهای عاطفی، همراه با نقش‌های اجتماعی تحمیل‌شده، زمینه را برای بروز چنین وابستگی روانی به آزارگران خود فراهم می‌کند.

این شرایط، در کنار فشارهای روانی و موارد سوءاستفاده، باعث می‌شود برخی زنان حتی در مواجهه با آزارگران خود، پیوندی احساسی برقرار کنند؛ پیوندی که به‌ظاهر متناقض است، اما در بطن آن، مکانیزم‌های روانی عمیقی نهفته است.

سندرم استکهلم چه پیامدهایی دارد؟

افسردگی
اضطراب
PTSD
اختلال در تصمیم‌گیری
کاهش اعتمادبه‌نفس
روابط ناسالم در آینده
وابستگی مخرب
ناتوانی در ترک رابطه یا محیط سمی

تشخیص سندروم استکهلم

انجمن روانپزشکی آمریکا سندروم استکهلم را به عنوان یک اختلال رسمی در آخرین نسخه راهنمای تشخیصی خود، DSM-5، به رسمیت نشناخته و آن را درج نکرده است. با این حال، معیارهای مرتبط با اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) و اختلال استرس اغلب با علائم سندروم استکهلم همپوشانی دارند. با این حال، متخصصان سلامت روان از طریق موارد زیر آن را شناسایی می‌کنند:

بررسی الگوهای رفتاری
ارزیابی وابستگی عاطفی بیمارگونه
بررسی تروما، اضطراب و PTSD

درمان سندروم استکهلم؛ رویکرد جامع

درمان سندروم استکهلم، که به وابستگی روانی و همدلی قربانیان نسبت به سوءاستفاده‌گران مربوط می‌شود، نیازمند یک رویکرد جامع و چندوجهی است. در ادامه، روش‌های اصلی درمان سندرم استکهلم شرح داده شده است.

1. آگاهی‌بخشی

درک اینکه این احساسات «عشق» نیستند بلکه مکانیزم بقا هستند.

2.روان‌درمانی (CBT، DBT، تروما درمانی)

کمک به :

بازسازی باورهای آسیب‌دیده
افزایش قدرت تصمیم‌گیری
اصلاح الگوهای فکری سمی

3. حمایت اجتماعی

وجود خانواده، دوستان و شبکه حمایتی قوی، احتمال بازگشت به رابطه سمی را کم می‌کند.

4. تغییر محیط

در روابط کاری، خانوادگی یا عاطفی لازم است محیط ترک یا اصلاح شود.

5.تقویت خودارزشمندی

بازسازی عزت‌نفس، نقطه کلیدی خروج از سندروم استکهلم است.

6. آموزش مهارت‌های ارتباطی و مقابله‌ای

برای جلوگیری از تکرار دوباره این چرخه در آینده.

کتاب‌ها و فیلم‌هایی با موضوع سندرم استکهلم

اگر مایلید درباره این اختلال بیشتر بدانید کتابها و فیلم های زیر میتوانند مرجع خوبی باشند:

کتابها:

365 Days
Stockholm Syndrome
Beauty and the Beast

فیلم ها:

دختر خوب – ماری کوبیکا
ربوده شده – لوسی کریستوفر
ریگستان – شهزاده سمرقندی
سایر آثاری که به روابط وابسته – آسیب‌زا می‌پردازند.

نتیجه گیری

سندروم استکهلم اگرچه یک تشخیص رسمی نیست، اما واقعیتی عمیق و تاثیرگذار است. این پدیده نشانه ضعف، ساده‌لوحی یا انتخاب آگاهانه قربانی نیست؛ بلکه پاسخ غریزی مغز برای زنده‌ماندن است. اگر شما یا یکی از عزیزانتان درگیر چنین رابطه‌ای هستید: