درمان اختلال دوقطبی در کودکان به همراه معرفی آن

دارودرمانی در اختلال دو قطبی کودکان

دارودرمانی یکی از ارکان اصلی درمان اختلال دو قطبی در کودکان است. هدف از دارودرمانی، کاهش نوسانات خلقی، تثبیت خلق و پیشگیری از دوره‌های شدید شیدایی یا افسردگی است.

انواع داروهای  اختلال دو قطبی:

• داروهای تثبیت‌کننده خلق: مانند لیتیوم که به کاهش شدت نوسانات خلقی کمک می‌کنند.
• داروهای ضدافسردگی: برای کاهش علائم افسردگی.
• داروهای ضدروان‌پریشی: در مواردی که کودک رفتارهای شدید شیدایی نشان می‌دهد.

نکات مهم در دارودرمانی:

• تنظیم دوز دارو باید با دقت و تحت نظارت پزشک انجام شود، زیرا واکنش کودکان به داروها می‌تواند متفاوت باشد.
• والدین باید به‌طور مداوم عوارض جانبی داروها را پایش کنند و در صورت بروز هرگونه مشکل، با پزشک مشورت کنند.
• قطع ناگهانی داروها به‌شدت خطرناک است و می‌تواند علائم را تشدید کند.

یک کودک 12 ساله که به اختلال دو قطبی مبتلا شده است، دوره‌های شدیدی از شیدایی و افسردگی را تجربه می‌کند. پزشک متخصص پس از ارزیابی، مصرف لیتیوم را برای تثبیت خلق تجویز می‌کند. بعد از دو ماه مصرف دارو، والدین متوجه کاهش شدت نوسانات خلقی کودک می‌شوند، اما همچنین عوارضی مثل افزایش تشنگی را گزارش می‌دهند. پزشک دوز دارو را مجدداً تنظیم می‌کند.

روان‌درمانی در درمان اختلال دو قطبی کودکان

روان‌درمانی مکمل مهمی برای دارودرمانی است که به کودکان کمک می‌کند تا با نوسانات خلقی خود بهتر کنار بیایند و مهارت‌های مقابله‌ای لازم را بیاموزند. روش‌های مختلف روان‌درمانی شامل موارد زیر است:

رفتاردرمانی شناختی (CBT):

این روش به کودکان کمک می‌کند تا افکار منفی و الگوهای ناسالم رفتاری را شناسایی و تغییر دهند. CBT مهارت‌هایی را برای مدیریت استرس و احساسات به کودکان آموزش می‌دهد.

مثال:
کودکی که در مدرسه با همکلاسی‌هایش به دلیل رفتارهای تکانشی دچار درگیری شده است، در جلسات CBT یاد می‌گیرد چگونه قبل از واکنش نشان دادن، به احساسات خود فکر کند. با تمرین‌های درمانگر، او یاد می‌گیرد که از تکنیک شمارش معکوس (10 تا 1) برای آرام کردن خود استفاده کند.

درمان خانواده‌محور:

در این روش، والدین و سایر اعضای خانواده با حضور در کارگاه‌های آموزشی برای والدین شرکت کرده و در فرآیند درمان مشارکت دارند. این درمان به خانواده کمک می‌کند تا بیماری را بهتر درک کرده و محیطی پایدار و حمایتی برای کودک ایجاد کنند.

مثال:

یک خانواده که فرزندشان مبتلا به اختلال دو قطبی است، با کسب اطلاعات درباره دو قطبی در جلسات درمانی، یاد می‌گیرند چگونه در زمان وقوع دوره‌های شیدایی، واکنش‌های حمایتی و مناسب داشته باشند. والدین یاد می‌گیرند از سرزنش یا انتقاد شدید اجتناب کنند و در عوض، با آرامش اوضاع را مدیریت کنند.

درمان فردی:

جلسات مشاوره‌ای یک‌به‌یک با روان‌درمانگر می‌تواند به کودک کمک کند تا احساسات خود را بهتر بشناسد و راهکارهایی برای مدیریت خلق‌وخو بیاموزد.

کرونوتراپی:

این روش بر تنظیم چرخه خواب کودک تمرکز دارد، زیرا اختلالات خواب می‌تواند علائم بیماری را تشدید کند. خواب منظم و کافی می‌تواند تأثیر مثبتی بر خلق‌وخو داشته باشد.

حمایت اجتماعی برای دو قطبی

حمایت‌های اجتماعی و آموزشی نیز بخش مهمی از درمان اختلال دو قطبی در کودکان هستند. این روش‌های حمایتی برای کودکان می‌توانند شامل موارد زیر باشند:

• مشاوره مدرسه: همکاری با معلمان و مشاوران برای کمک به کودک در مدیریت رفتارها و بهبود عملکرد تحصیلی.
• برنامه‌های آموزشی ویژه: ایجاد برنامه‌های خاص برای تقویت توانایی‌های کودک و کاهش چالش‌های مربوط به بیماری.
• گروه‌های حمایتی: والدین و کودکان می‌توانند از تجربیات دیگر افرادی که شرایط مشابهی دارند بهره‌مند شوند.

مثال:
دانش‌آموزی که به دلیل اختلال دو قطبی نمی‌تواند تمرکز کافی در کلاس داشته باشد، از برنامه آموزشی ویژه‌ای در مدرسه بهره می‌برد که زمان‌های استراحت بیشتری را برای او فراهم می‌کند و تکالیف کمتری برای خانه در نظر می‌گیرد. مشاور مدرسه نیز جلساتی هفتگی با او برگزار می‌کند تا در مورد پیشرفت تحصیلی‌اش صحبت کنند.

تنظیم سبک زندگی و مراقبت‌های روزانه

تنظیم سبک زندگی و مراقبت‌های روزانه می‌تواند به مدیریت بهتر علائم بیماری کمک کند. این اقدامات شامل موارد زیر است:

• ایجاد روال روزانه پایدار: تنظیم ساعات خواب، تغذیه و فعالیت‌ها برای کاهش استرس.
• ورزش منظم: فعالیت‌های بدنی می‌تواند به بهبود خلق و کاهش استرس کمک کند.
• تغذیه سالم: مصرف غذاهای مقوی و اجتناب از مواد مضر مانند قند و کافئین زیاد.
• مدیریت استرس: آموزش تکنیک‌های آرام‌سازی مانند مدیتیشن یا تنفس عمیق.

مثال:
یک نوجوان با اختلال دو قطبی، با کمک خانواده، روال خواب مشخصی را تنظیم می‌کند؛ هر شب ساعت 9 به رختخواب می‌رود و صبح‌ها ساعت 7 بیدار می‌شود. او همچنین یک برنامه ورزشی شامل دویدن و یوگا را دنبال می‌کند که به کاهش استرس و بهبود خلق او کمک می‌کند

اختلال دو قطبی در کودکان یک بیماری جدی است، اما با تشخیص زودهنگام و درمان مناسب می‌توان به آن‌ها کمک کرد تا زندگی سالم و پرباری داشته باشند. نقش والدین در درمان دو قطبی بسیار حیاتی است، زیرا همکاری مستمر والدین با پزشکان و مشاوران روند درمان را تقویت می‌کند. ایجاد محیطی حمایتی و پایدار نیز به کودک در مدیریت علائم و پیشگیری از بحران‌ها کمک می‌کند. اگر فرزندتان دچار نوسانات خلقی شدید و غیرقابل‌توجیه است، شاید زمان آن رسیده باشد که از خدمات روانپزشکی برای کودکان کمک بگیرید.

عوامل ایجاد اختلال دوقطبی در کودکان

اختلال دوقطبی یک بیماری پیچیده است که توسط ترکیبی از عوامل ژنتیکی، بیولوژیکی و محیطی ایجاد می‌شود. درک این عوامل می‌تواند به پیشگیری و مدیریت بهتر این اختلال کمک کند.

1. عوامل ژنتیکی

یکی از مهم‌ترین عوامل خطر برای ابتلای کودکان به اختلال دوقطبی، سابقه خانوادگی این بیماری است. اگر یکی از والدین یا اعضای نزدیک خانواده به اختلال دوقطبی مبتلا باشد، احتمال ابتلای کودک به این اختلال 10 تا 15 درصد افزایش می‌یابد. با این حال، تربیت صحیح می‌تواند جلوی ابتلا به ای بیماری را بگیرد. تحقیقات نشان داده‌اند که حدود 60 تا 80 درصد از خطر ابتلا به اختلال دوقطبی مربوط به عوامل ژنتیکی است. این بدان معناست که اگرچه ژنتیک نقش مهمی در بروز این اختلال دارد، اما عوامل دیگری نیز در این میان نقش دارند.

البته همانطور که گفتیم، تربیت درست و محیط سالم در دوران کودکی، می‌تواند به شدت خطر بروز بیماری های روانی را کاهش دهد، حتی اگر فرد از نظر ژنتیکی مستعد این بیماری باشد.

2. تفاوت‌های بیولوژیکی

مطالعات نشان داده‌اند که افراد مبتلا به اختلال دوقطبی دارای تفاوت‌هایی در ساختار و عملکرد مغز خود هستند. این تفاوت‌ها ممکن است بر نحوه تنظیم خلق و خو و احساسات تأثیر بگذارند. به عنوان مثال، ممکن است تفاوت‌هایی در سطح مواد شیمیایی مغز، مانند سروتونین و دوپامین، وجود داشته باشد که می‌تواند به نوسانات خلقی منجر شود. همچنین، تحقیقات نشان داده‌اند که مناطق خاصی از مغز که در تنظیم احساسات و پاسخ به استرس نقش دارند، ممکن است در افراد مبتلا به اختلال دوقطبی به‌طور غیرعادی عمل کنند.

3. تأثیرات محیطی بر دو قطبی شدن کودکان

عوامل محیطی نیز می‌توانند در بروز اختلال دوقطبی نقش داشته باشند. استرس‌های شدید، تجربه تروما، سوءاستفاده یا بی‌توجهی در کودکی، می‌توانند خطر ابتلا به این اختلال را افزایش دهند. شرایط خانوادگی ناپایدار، فقدان حمایت اجتماعی، و رویدادهای زندگی استرس‌زا نیز ممکن است به توسعه این اختلال کمک کنند. به‌طور کلی، محیطی که کودک در آن رشد می‌کند، می‌تواند تأثیر زیادی بر سلامت روان او داشته باشد.

4. عوامل بیولوژیکی

عوامل بیولوژیکی مانند عدم تعادل هورمون‌ها، عفونت‌های دوران بارداری، و مشکلات مربوط به زایمان نیز ممکن است در بروز اختلال دوقطبی در کودکان نقش داشته باشند. این عوامل می‌توانند باعث تغییرات در نحوه عملکرد مغز شوند که ممکن است به نوسانات خلقی و رفتارهای غیرمعمول منجر شود.

چرا تشخیص درست دو قطبی کودکان انقدر مهم است؟

تشخیص نادرست اختلال دوقطبی در کودکان می‌تواند پیامدهای جدی و طولانی‌مدتی به همراه داشته باشد. برای مثال، اگر کودک دچار دوقطبی باشد اما اشتباهاً به‌عنوان فردی مبتلا به بیش‌فعالی (ADHD) تشخیص داده شود، تجویز داروهای محرک می‌تواند وضعیت او را وخیم‌تر کند.

این داروها ممکن است باعث تشدید علائم شیدایی، بی‌قراری و تحریک‌پذیری در کودک شوند. از سوی دیگر، اگر اختلال دوقطبی به‌موقع شناسایی نشود، کودک ممکن است برای سال‌ها با مشکلاتی مانند افت تحصیلی، ناتوانی در برقراری روابط اجتماعی و احساس ناپایداری روانی روبه‌رو شود. 

 به همین دلیل، تشخیص دقیق این اختلال باید توسط یک متخصص سلامت روان، مانند روانپزشک یا روانشناس، انجام شود. در این بخش به فرآیند تشخیص و ابزارهای مورد استفاده در تشخیص اختلال دوقطبی پرداخته می‌شود.

1. مصاحبه با کودک و والدین

یکی از اولین مراحل تشخیص اختلال دوقطبی در کودکان، مصاحبه با کودک و والدین او است. متخصص سلامت روان از والدین درباره رفتارهای کودک، نوسانات خلقی، تاریخچه خانوادگی و هر گونه تغییرات غیرعادی در رفتار یا احساسات کودک سوال می‌کند. همچنین، ممکن است از کودک درباره احساساتش و تجربیاتش سوال شود.

2. مشاهده مستقیم رفتار کودک

مشاهده مستقیم رفتار کودک در محیط‌های مختلف، از جمله خانه، مدرسه و در جلسات درمانی، یکی دیگر از روش‌های مهم تشخیص است. متخصص سلامت روان ممکن است کودک را در حین تعامل با دیگران و در موقعیت‌های مختلف مورد مشاهده قرار دهد تا نشانه‌های اختلال دوقطبی را بهتر شناسایی کند.

4. بررسی تاریخچه خانوادگی و پزشکی

همان‌طور که قبلاً اشاره شد، تاریخچه خانوادگی و پزشکی کودک نقش مهمی در تشخیص اختلال دوقطبی دارد. متخصصان سلامت روان ممکن است به بررسی سابقه خانوادگی مشکلات روانی مانند اختلال دوقطبی، افسردگی یا اضطراب بپردازند. همچنین، بررسی سوابق پزشکی کودک، از جمله هرگونه بیماری جسمی یا روانی قبلی، می‌تواند به تشخیص کمک کند.

خانواده ها چطور میتوانند به درمان دو قطبی کودکان کمک کنند؟

نقش والدین در درمان دو قطبی در کودکان بسیار پررنگ و حیاتی است. اولین قدم، درک این واقعیت است که رفتارهای ناپایدار یا متفاوت کودک ناشی از اختلال اوست، نه لجبازی یا بی‌تربیتی. درک این موضوع به ایجاد فضای حمایت‌گرانه و کاهش سرزنش یا تنش کمک می‌کند. حمایت‌های عاطفی و عملی خانواده می‌تواند تأثیر چشم‌گیری در کاهش شدت علائم و بهبود کیفیت زندگی کودک داشته باشد. در ادامه، به برخی راه‌هایی که والدین می‌توانند از طریق آن به کودک مبتلا کمک کنند، اشاره می‌شود.

1. آموزش و آگاهی

والدین باید درباره اختلال دوقطبی و چگونگی تأثیر آن بر کودکان آموزش ببینند. شناخت بهتر این اختلال و علائم آن می‌تواند به والدین کمک کند تا رفتارهای کودک را بهتر درک کنند و واکنش‌های مناسبی نشان دهند. همچنین، والدین می‌توانند از طریق مشاوره و شرکت در گروه‌های حمایتی، تجربیات خود را با دیگران به اشتراک بگذارند و از تجربیات دیگر والدین بهره‌مند شوند.

2. ایجاد محیط پایدار و پیش‌بینی‌پذیر

ایجاد یک محیط پایدار و پیش‌بینی‌پذیر برای کودک مبتلا به اختلال دوقطبی بسیار مهم است. داشتن یک روال روزانه منظم، می‌تواند به کاهش استرس و نوسانات خلقی کودک کمک کند. والدین باید سعی کنند تا تغییرات ناگهانی در برنامه‌ها و روال روزانه کودک را به حداقل برسانند و در صورت نیاز به تغییر، به کودک فرصت کافی برای سازگاری با تغییرات را بدهند.

3. پشتیبانی عاطفی

پشتیبانی عاطفی از کودک مبتلا به اختلال دوقطبی یکی از مهم‌ترین وظایف والدین است. والدین باید به کودک نشان دهند که او را درک می‌کنند و همیشه آماده شنیدن مشکلات و احساسات او هستند. ایجاد ارتباط باز و صمیمانه با کودک می‌تواند به او کمک کند تا احساسات خود را بهتر بیان کند و از فشارهای روانی خود بکاهد.

4. همکاری با متخصصان سلامت روان

والدین باید با متخصصان سلامت روان، از جمله روانپزشکان، روانشناسان و مشاوران همکاری کنند تا برنامه درمانی مناسبی برای کودک تنظیم شود. همچنین، پیگیری مستمر وضعیت کودک و اجرای توصیه‌های درمانی متخصصان، برای مدیریت موفقیت‌آمیز اختلال دوقطبی ضروری است.

چالش‌ها و مشکلات مرتبط با اختلال دوقطبی در کودکان

مدیریت اختلال دوقطبی در کودکان می‌تواند با چالش‌ها و مشکلاتی همراه باشد که نیازمند صبر، درک و حمایت مستمر است. برخی از این چالش‌ها شامل موارد زیر است:

1. تشخیص دیرهنگام یا نادرست

یکی از چالش‌های اصلی در مدیریت اختلال دوقطبی در کودکان، تشخیص دیرهنگام یا نادرست است. همان‌طور که قبلاً اشاره شد، علائم اختلال دوقطبی ممکن است با سایر اختلالات روانی اشتباه گرفته شود، که می‌تواند منجر به درمان نادرست و تأخیر در مدیریت صحیح این اختلال شود.

2. پذیرش و درک اختلال توسط کودک

برخی کودکان ممکن است در پذیرش و درک اختلال دوقطبی خود دچار مشکل شوند. این مشکل می‌تواند منجر به مقاومت در برابر درمان یا نادیده‌گرفتن علائم شود. والدین و مراقبان باید با کودک به‌طور مداوم در مورد اختلال صحبت کنند و او را تشویق کنند که از کمک‌های حرفه‌ای استفاده کند.

3. تعاملات اجتماعی

کودکان مبتلا به اختلال دوقطبی ممکن است در تعاملات اجتماعی خود با مشکلاتی مواجه شوند. نوسانات خلقی شدید و رفتارهای غیرمعمول ممکن است منجر به طردشدن از گروه‌های دوستانه یا مشکلات در مدرسه شود. این مشکلات می‌تواند به انزوای اجتماعی و کاهش اعتماد به نفس کودک منجر شود. والدین و معلمان باید تلاش کنند تا محیط‌های اجتماعی حمایتی برای کودک فراهم کنند و او را به مشارکت در فعالیت‌های گروهی تشویق کنند.

4. استفاده مداوم از داروها

استفاده مداوم از داروها ممکن است برای برخی کودکان و والدین چالش‌برانگیز باشد. نگرانی از عوارض جانبی، تغییرات در دوزها و نیاز به مصرف طولانی‌مدت داروها می‌تواند باعث اضطراب و استرس در خانواده شود. والدین باید با پزشک کودک در ارتباط باشند و هرگونه نگرانی یا مشکل را با او در میان بگذارند تا راهکارهای مناسبی برای مدیریت داروها پیدا شود.

اختلال دوقطبی در نوجوانان و کودکان چه تفاوتی با بزرگسالان دارد؟

اختلال دوقطبی در نوجوانان و کودکان با بزرگسالان تفاوت‌های قابل‌توجهی دارد، از جمله در نحوه بروز علائم، روش تشخیص و راهکارهای مدیریت اختلال دو قطبی در هر سه رده سنی. در کودکان، علائم معمولاً پایدارتر و مداوم‌تر از بزرگسالان هستند. به‌عنوان‌مثال، در دوره‌های شیدایی، به‌جای هیجان یا رفتارهای اغراق‌آمیز، ممکن است افزایش بی‌پایان انرژی و فعالیت یا رفتارهایی مثل شیطنت بیش از حد و بی‌محابا دیده شود. در دوره‌های افسردگی، کودکان اغلب با تغییرات رفتاری مانند گریه‌های بی‌دلیل، مشکلات خواب یا کاهش علاقه به فعالیت‌های روزمره مواجه می‌شوند​.

یکی از چالش‌های اصلی در تشخیص اختلال دوقطبی در کودکان و نوجوانان، شباهت برخی از علائم آن با اختلالاتی مانند ADHD (اختلال نقص توجه/بیش‌فعالی) است. برای مثال، رفتارهای بی‌قراری و کاهش تمرکز در هر دو دیده می‌شود. این مسئله می‌تواند به تشخیص اشتباه و تجویز درمان‌های نامناسب منجر شود، که در نتیجه ممکن است وضعیت بیمار را بدتر کند​

همچنین، کودکان و نوجوانان مبتلا به این اختلال ممکن است علائمی مانند مشکلات تحصیلی، تغییرات شدید در خلق‌وخو و مشکلات در روابط اجتماعی را نشان دهند. این تغییرات اغلب می‌توانند به نادرست به‌عنوان مسائل رفتاری یا اختلالات دیگر تعبیر شوند​

تفاوت‌های درمانی

برای مدیریت اختلال دوقطبی در کودکان، استفاده از ترکیب داروها (مانند تثبیت‌کننده‌های خلق یا آنتی‌سایکوتیک‌های غیرمعمول) همراه با مداخلات روانی‌اجتماعی توصیه می‌شود. بااین‌حال، مصرف دارو در کودکان می‌تواند با عوارض جانبی جدی همراه باشد، ازجمله افزایش وزن یا مشکلات متابولیکی. بنابراین، پایش دقیق وضعیت بیمار و مشارکت خانواده‌ها در فرآیند درمان بسیار ضروری است​.

اختلال دو قطبی در کودکان با اوتیسم و adhd

منابع:
Child Mind Institute